SHBG bij bodybuilding: invloed op vrij testosteron, anabolisme en trainingsresultaten

Sexhormoonbindend globuline (SHBG) is een veelbesproken onderwerp binnen bodybuilding, vooral bij het gebruik van testosteron en anabole steroïden. Sommigen beschouwen een hoge SHBG-waarde als een belemmering voor het opbouwen van spiermassa. Anderen proberen deze waarde juist te verlagen, in de verwachting dat daardoor meer vrij testosteron beschikbaar komt.

Die gedachte is begrijpelijk: hoe minder hormoon aan een eiwit gebonden is, hoe meer ervan in vrije vorm aanwezig kan zijn. In het lichaam werkt dit verband echter niet zo eenvoudig. De SHBG-concentratie hangt niet alleen samen met de testosteronspiegel, maar ook met de leverfunctie, de stofwisseling en de werking van andere hormonen.

In dit artikel bekijken we hoe SHBG de androgeenstatus beïnvloedt, waarom de waarde tijdens een anabolenkuur kan veranderen en waar sporters daadwerkelijk op moeten letten bij het interpreteren van hun bloeduitslagen.

Wat is SHBG en welke functie heeft het in het lichaam?

SHBG (Sex Hormone-Binding Globulin) is een eiwit dat voornamelijk in de lever wordt aangemaakt. Het bindt geslachtshormonen, met name testosteron en oestradiol, en speelt een rol bij het transport ervan door het bloed.

Deze binding beïnvloedt de verdeling van hormonen en hun beschikbaarheid voor verschillende weefsels. Daarom is de SHBG-concentratie relevant bij het beoordelen van de hormonale status. De waarde op zichzelf laat echter niet zien hoe sterk testosteron op de spieren inwerkt.

De SHBG-spiegel wordt door verschillende factoren beïnvloed:

• schildklierhormonen;
• leverfunctie;
• lichaamsgewicht en lichaamssamenstelling;
• insulineresistentie en koolhydraatstofwisseling;
• geslachtshormoonspiegels en de invloed van androgene middelen.

Bij obesitas en insulineresistentie is de SHBG-concentratie bijvoorbeeld vaak verlaagd. Veranderingen in de schildklierfunctie kunnen eveneens tot aanzienlijke afwijkingen leiden.

De referentiewaarden voor SHBG verschillen tussen mannen en vrouwen. Ze zijn daarnaast afhankelijk van de leeftijd, het laboratorium en de gebruikte analysemethode. Daarom is het verstandig om uit te gaan van het referentiebereik dat op de eigen laboratoriumuitslag staat vermeld.

Voor een sporter is het niet zozeer belangrijk om binnen een bepaald deel van het referentiebereik te vallen. Het gaat er vooral om de oorzaak van een afwijking te begrijpen en te beoordelen hoe deze samenhangt met andere hormonale waarden.

SHBG en testosteron: invloed op de vrije en gebonden fracties

Testosteron komt in het bloed in drie hoofdvormen voor:

• vrij testosteron, dat niet aan eiwitten gebonden is;
• testosteron dat sterk aan SHBG gebonden is;
• testosteron dat relatief zwak aan albumine gebonden is.

De vrije fractie vormt slechts een klein deel van de totale hoeveelheid testosteron. Omdat de binding aan albumine aanzienlijk zwakker is, worden vrij en albuminegebonden testosteron vaak samen beschouwd als de biologisch beschikbare fractie.

Bij een hoge SHBG-waarde kan het totale testosteron binnen het referentiebereik blijven of zelfs verhoogd zijn, terwijl de vrije fractie relatief laag is.

Het omgekeerde is ook mogelijk. Bij een lage SHBG-waarde kan het aandeel vrij testosteron toenemen, maar dat betekent niet automatisch dat de absolute concentratie hoog is. Bij stofwisselingsstoornissen gaat een daling van SHBG bijvoorbeeld vaak samen met een lagere totale testosteronspiegel.

Hoe ziet dit er in de praktijk uit?

Stel dat twee sporters dezelfde totale testosteronwaarde hebben. Bij de eerste ligt SHBG ongeveer midden in het referentiebereik, terwijl de tweede een aanzienlijk hogere waarde heeft. Ondanks hun gelijke totale testosteronspiegel kan de berekende concentratie vrij testosteron verschillen.

Daarom is het bij een vermoeden van hormonale problemen belangrijk om niet alleen naar het totale testosteron te kijken, maar ook SHBG mee te nemen in de beoordeling.

Hoe beoordeel je vrij testosteron op de juiste manier?

Hormonale diagnostiek begint doorgaans met het bepalen van het totale testosteron. Wanneer de uitslag dicht bij de ondergrens van het referentiebereik ligt of de SHBG-concentratie sterk afwijkt, kan een arts ook de vrije fractie beoordelen.

Hiervoor kan gebruik worden gemaakt van evenwichtsdialyse of een berekening op basis van totaal testosteron, SHBG en albumine. Gangbare directe immunoassays voor vrij testosteron kunnen onvoldoende nauwkeurig zijn.

Bij een vermoeden van hypogonadisme bij mannen worden ook de symptomen meegenomen. Een verlaagde testosteronspiegel moet bovendien worden bevestigd met een herhaalde bloedafname in de ochtend.

Voor bodybuilders is vrij testosteron interessant als een van de indicatoren van de androgeenstatus. Uit een bloeduitslag valt echter niet rechtstreeks af te leiden hoeveel spiermassa of kracht iemand in de toekomst zal opbouwen.

Hoe beïnvloedt SHBG spieropbouw en trainingsresultaten?

De invloed van SHBG op spieropbouw laat zich niet samenvatten met de regel: hoe lager de waarde, hoe beter.

Testosteron speelt een rol bij de regulatie van de spiereiwitstofwisseling, maar de anabole respons hangt niet uitsluitend af van de hormoonconcentratie in het bloed. Ook trainingsbelasting, voeding, herstel, de individuele gevoeligheid van weefsels voor androgenen en de algemene toestand van het endocriene systeem zijn van belang.

Een lage SHBG-waarde garandeert geen snellere spiergroei. Een sporter met een lage waarde zal niet noodzakelijk beter vooruitgaan dan iemand bij wie SHBG ongeveer midden in het referentiebereik ligt.

Een hoge SHBG-waarde betekent evenmin dat de anabole respons uitblijft. Het is belangrijk om na te gaan of deze samengaat met een verlaagde vrije testosteronspiegel en of er aanwijzingen zijn voor hormonale verstoringen.

Regelmatige training en veranderingen in de lichaamssamenstelling kunnen zelf ook invloed hebben op SHBG. Wanneer iemand bijvoorbeeld overtollig lichaamsvet verliest, kan de SHBG-concentratie stijgen terwijl de metabole waarden verbeteren.

Om sportieve vooruitgang te beoordelen, is het daarom nuttiger om hormoonuitslagen naast de daadwerkelijke resultaten te leggen: krachtontwikkeling, veranderingen in lichaamssamenstelling, herstel en algemeen welzijn.

SHBG-waarden bij sporters en veranderingen tijdens een testosteronkuur

Bij het gebruik van exogeen testosteron kan de SHBG-concentratie dalen. Hoe sterk deze verandering is, hangt af van de mate van androgene blootstelling, de individuele reactie en eventuele andere middelen die worden gebruikt.

Het is belangrijk om te beseffen dat hormonale bloeduitslagen tijdens een kuur anders moeten worden geïnterpreteerd dan die van iemand die geen anabole androgene steroïden (AAS) gebruikt.

Het totale testosteron kan bijvoorbeeld sterk verhoogd zijn door de toevoer van exogeen hormoon. Tegelijkertijd wordt de lichaamseigen testosteronproductie onderdrukt en verandert de SHBG-concentratie onder invloed van androgenen.

In zo’n situatie weerspiegelt een lage SHBG-waarde vaak de farmacologische werking van de middelen. De waarde op zichzelf laat niet zien hoe goed een sporter herstelt, hoe snel spieren groeien of of er voldoende androgene activiteit in de weefsels aanwezig is.

Vooral de berekende vrije testosteronspiegel moet voorzichtig worden geïnterpreteerd. Bij zeer hoge concentraties totaal testosteron en sterke veranderingen in de concentraties van bindende eiwitten kan de nauwkeurigheid van bepaalde rekenmethoden afnemen. Bovendien zijn gangbare laboratoriumreferenties niet bedoeld om de effectiviteit van niet-medisch gebruik van hoge doses androgenen te beoordelen.

Na het stoppen met AAS verandert het hormonale beeld opnieuw. In deze periode zijn niet alleen SHBG en totaal testosteron van belang, maar ook het herstel van de lichaamseigen hormonale as, de hypothalamus-hypofyse-gonadale as.

Het is daarom niet correct om een afzonderlijke bloeduitslag tijdens een kuur rechtstreeks te vergelijken met een uitslag na het stoppen, zonder rekening te houden met deze omstandigheden.

De invloed van anabole steroïden op SHBG

Anabole androgene steroïden kunnen de aanmaak van SHBG in de lever beïnvloeden. De sterkte van dit effect verschilt echter per stof.

Bij het gebruik van stanozolol is bijvoorbeeld een duidelijke daling van SHBG beschreven. Dit effect is onderzocht in studies naar androgeengevoeligheid en laat zien hoe de stof de productie van het bindende eiwit kan beïnvloeden.

Stanozolol beïnvloedt echter niet alleen SHBG. Het gebruik ervan wordt ook in verband gebracht met veranderingen in het lipidenprofiel, mogelijke leverbelasting en onderdrukking van de lichaamseigen hormoonproductie.

Andere AAS kunnen een ander effect op SHBG hebben. Bovendien verschillen anabole steroïden in hun bindingsaffiniteit voor dit eiwit.

Dit is relevant bij het interpreteren van bloedonderzoek. De SHBG-concentratie en het berekende vrije testosteron maken het niet mogelijk om rechtstreeks de totale androgene activiteit van alle stoffen in het lichaam vast te stellen.

Hormonale bloeduitslagen bij gelijktijdig gebruik van meerdere AAS moeten daarom worden beoordeeld met aandacht voor de gebruikte stoffen en hun farmacologische eigenschappen, en niet alleen op basis van de verandering van één eiwit.

Hoe kun je SHBG tijdens een kuur verlagen en wanneer is dat echt nodig?

Een verhoogde SHBG-waarde roept bij sporters vaak de wens op om deze zo snel mogelijk te verlagen. Maar voordat je op zoek gaat naar middelen om de waarde te corrigeren, is het belangrijk om te begrijpen waarom deze is veranderd.

Om te beginnen is het nuttig om verschillende parameters naast elkaar te leggen: totaal testosteron, SHBG, indien nodig vrij testosteron, eventuele symptomen en de omstandigheden waaronder het bloed is afgenomen.

In de praktijk kunnen verschillende situaties voorkomen.

Bij een verhoogde SHBG-waarde moeten onder meer veranderingen in de schildklierfunctie, leveraandoeningen, voedingsfactoren en de invloed van geneesmiddelen als mogelijke oorzaken worden overwogen.

Bij een lage waarde is het belangrijk om rekening te houden met het lichaamsgewicht, de koolhydraatstofwisseling, de leverfunctie en de hormonale status.

Maar wat als SHBG juist tijdens een kuur is veranderd?

Dan moet allereerst rekening worden gehouden met de aard van de farmacologische blootstelling. Een daling van SHBG kan een verwachte reactie op exogene androgenen zijn. Als de waarde juist verhoogd is, moeten de mogelijke oorzaken worden onderzocht in plaats van deze automatisch met een ander middel te proberen compenseren.

Het corrigeren van één laboratoriumwaarde zonder inzicht in het volledige hormonale beeld hoeft niet het verwachte resultaat op te leveren.

Middelen om SHBG te verlagen en de risico’s van overmatige onderdrukking

Sommige middelen die binnen de sportfarmacologie worden gebruikt, kunnen de SHBG-concentratie verlagen. Het verminderen van dit bindende eiwit is echter slechts een van hun effecten en vormt op zichzelf geen reden om ze te gebruiken.

Binnen bodybuilding hangt de belangstelling voor dergelijke stoffen meestal samen met de wens om de vrije testosteronfractie te verhogen. Daarbij is het belangrijk om onderscheid te maken tussen een verandering in een laboratoriumwaarde en een daadwerkelijk anabool resultaat.

Als een middel tegelijkertijd de lichaamseigen hormoonproductie onderdrukt, de lever beïnvloedt en het lipidenprofiel verslechtert, kan de daling van SHBG niet los van deze gevolgen worden beoordeeld.

SHBG speelt bovendien een rol bij de normale verdeling van geslachtshormonen in het lichaam. Het streven naar een zo laag mogelijke concentratie heeft geen wetenschappelijk aangetoond voordeel voor spiergroei.

Als de afwijking samenhangt met een metabole of endocriene stoornis, moet de aandacht vooral uitgaan naar de onderliggende oorzaak.

Middelen die de hormonale status beïnvloeden, moeten daarom op medische indicatie worden gebruikt en niet uitsluitend om een bepaalde SHBG-waarde op een bloeduitslag te bereiken.

SHBG bij bodybuilding: de belangrijkste conclusies

SHBG beïnvloedt de verdeling van testosteron tussen de gebonden en vrije fracties. Daarom is de concentratie relevant bij het beoordelen van de hormonale status, vooral wanneer het totale testosteron niet overeenkomt met de symptomen of andere onderzoeksresultaten.

Voor sporters die exogeen testosteron of andere AAS gebruiken, wordt de interpretatie ingewikkelder. Androgene middelen kunnen SHBG verlagen, de lichaamseigen hormoonproductie onderdrukken en andere laboratoriumwaarden veranderen.

Er bestaat echter geen universele ‘ideale SHBG-waarde voor bodybuilding’. De waarde maakt het niet mogelijk om rechtstreeks de toename van spiermassa, de effectiviteit van een cut of de snelheid van herstel na training te voorspellen.

Als de SHBG-waarde buiten het referentiebereik valt, is het belangrijk om de oorzaak te onderzoeken en deze samen met totaal en vrij testosteron, eventuele symptomen en de algemene gezondheidstoestand te beoordelen.

Voor sporters blijft de praktische conclusie hetzelfde: bloedonderzoek helpt om te begrijpen wat er binnen het hormonale systeem gebeurt, maar de daadwerkelijke trainingsresultaten worden door veel meer factoren bepaald.